İslam'da Zekat: Malın Arınması
Zekat, İslam'ın beş şartından biri olup, kelime anlamı olarak "temizlenme, çoğalma ve bereket" demektir. Zengin sayılan Müslümanların, belirli bir miktar malını yılda bir kez ihtiyaç sahiplerine vermesi farzdır. Bu ibadet, sosyal dengenin korunmasını sağlayan en güçlü finansal mekanizmadır.
Nisap Miktarı ve Zenginlik Ölçüsü
Nisap, zenginlik sınırıdır. Hz. Peygamber (s.a.s) döneminde bu sınır 20 miskal altın (80.18 gram) olarak belirlenmiştir. Borçları ve temel ihtiyaçları çıktıktan sonra elinde bu miktarda veya üzerinde malı kalan kişi "Dinen Zengin" sayılır ve zekat vermekle yükümlüdür.
Zekata Tabi Mallar ve Oranlar
Altın, Gümüş, Nakit Para ve Döviz
Yastık altındaki birikimler, bankadaki mevduatlar ve cüzdandaki nakitler.
Ticaret Malları
Satmak amacıyla alınan arsa, dükkan, emtia veya mağaza stokları.
Toprak Mahsulleri (Öşür)
Masrafsız (yağmurla) sulanan tarım ürünleri için %10, masraflı sulananlar için %5.
Zekattan Muaf Olanlar (Havaic-i Asliye)
Kişinin ve bakmakla yükümlü olduğu ailesinin temel ihtiyaç maddelerine "Havaic-i Asliye" denir ve bunlardan zekat verilmez:
- Oturulan Ev (Mülk olsa bile)
- Binek Araç (Ticari değilse)
- Ev Eşyaları ve Giysiler
- Mesleki Alet ve Edavatlar
Modern Sorular ve Fetvalar
1. Kripto Para Zekatı
Bitcoin ve altcoinler; eğer yatırım ve değer saklama amacıyla tutuluyorsa "para" hükmündedir. Piyasa değeri üzerinden %2.5 zekat hesaplanır.
2. Hisse Senedi
Borsa İstanbul'daki hisseleriniz yatırım amaçlıysa (al-sat değil, uzun vade temettü vb.) şirketin duran varlıkları hariç döner varlıkları oranında zekat düşer. Ancak pratikte hesaplaması zor olduğundan, çoğu alim piyasa değeri üzerinden %2.5 verilmesini ihtiyatlı bulur.
3. Bireysel Emeklilik (BES)
BES'te biriken para henüz elinize geçmediği (kabz edilmediği) için zekat gerekmez. Ancak parayı çekip kullanma hakkını elde ettiğinizde, geçmiş yılların zekatını da vermeniz tavsiye edilir veya ele geçince verilir.
Zekat Kimlere Verilir? (Tevbe 60)
Kuran-ı Kerim'de zekatın verileceği 8 sınıf açıkça sayılmıştır: Fakirler, Miskinler (hiçbir şeyi olmayanlar), Zekat Memurları, Müellefe-i Kulub (Kalbi İslam'a ısındırılacaklar), Köleler (Özgürlüğüne kavuşacaklar), Borçlular, Allah Yolunda Olanlar (Cihad/İlim), Yolda Kalmışlar.
Önemli Not: Anneye, babaya, dedeye, nineye, eşe ve çocuklara zekat verilmez. Kardeş, amca, teyze, hala, dayı gibi yan akrabalara vermek ise çok sevaptır (Sıla-i Rahim).
Zekat Hesaplama Yılı (Kameri Ay)
Zekat hesabı malın üzerinden bir kameri yıl (354 gün) geçmesiyle vacip olur. Nisap miktarına ulaştığınız günden itibaren bir yıl sonra zekat vereceksiniz. Ramazan ayında vermek sünnettir ancak zorunlu değildir; yılın herhangi bir zamanında verilebilir. Altın ve gümüş için 85 gram altın veya 595 gram gümüş de nisap ölçüsü olarak kullanılır.
Borçlar zekat matrahından düşülür; vadesi gelen borcunuz varsa nisap hesabına dahil edilmez. Taksitle aldığınız ev veya araç için henüz ödemediğiniz kısım borçtur. Emlak kredisi borcu da düşülür. Faizli borçlar haram olmasına rağmen borç olarak düşülür; ancak faizi ödememek için çaba gösterilmelidir.
Zekat verirken niyet şarttır; verirken veya ayırırken zekat niyeti taşımalısınız. Zekatı Ramazan dışında vermek de caizdir; ihtiyaç sahibine ulaşım önceliklidir. Zekat parasıyla cami yaptırılmaz; Tevbe 60'taki sınıflara verilmelidir. Fitre (fıtır sadakası) ayrı bir ibadettir; zekat yerine geçmez. Bu araç Hanefi mezhebine göre hesaplama yapar; Şafii vb. farklılıklar olabilir.
Oturduğunuz ev (ana konut) havaic-i asliye kapsamındadır; zekata dahil edilmez. Ancak kiraya verdiğiniz ikinci ev veya tatil evi gelir getiriyorsa kira geliri nisaba eklenir. Araç ticari amaçlı değilse zekata tabi değildir. Altın fiyatları günlük değişir; hesaplama günü piyasa kuru esas alınır. Diyanet veya güvenilir fetva kuruluşları güncel nisap miktarını yayımlar.
Ticari mal zekata tabidir; satışa hazır stok, alacaklar ve nakit nisaba eklenir. Borçlar düşülür; net varlık üzerinden hesaplama yapılır. Toprak ürünleri ve hayvancılıkta farklı oranlar vardır (öşür, 1/10 vb.). Zekat verilecek kişi Müslüman olmalıdır; gayrimüslimlere zekat değil sadaka verilir. Zekat bir yıl dolmadan önce verilebilir; mal artış gösteriyorsa ileri tarih için tahmini hesaplama yapılır. Bu araç Hanefi mezhebine göre %2.5 oranında hesaplama sunar. Diyanet İşleri Başkanlığı her yıl nisap miktarını altın gramı üzerinden ilan eder. Zekat verirken fakirin ihtiyacı gözetilir; para, gıda veya giysi verilebilir. Zekat matrahından borçlar düşülür; net varlık üzerinden hesaplama yapılır. Fetva için Diyanet veya ilahiyat alimine danışın.
Ramazan ayında zekat vermek sünnettir; başka aylarda vermek de caizdir. Zekatı bölerek farklı kişilere verebilirsiniz; tamamını tek kişiye vermek de mümkündür. Yakın akrabaya (anne, baba, eş, çocuk) zekat verilmez; onların nafakası ayrıdır. Zekat verirken gösterişten kaçınılmalıdır; gizli vermek daha faziletlidir. Bu araç nisap ve tutar hesabı yapar; fetva için Diyanet veya alime danışın.
Şafii mezhebinde zekat oranı ve nisap farklı olabilir; ticari malda farklı hesaplama vardır. Malın üzerinden bir kameri yıl geçmesi (havelânü'l-havl) şarttır; yıl dolmadan önce zekat vermek caizdir. Zekat verilecek kişi fakir veya miskin olmalıdır; zenginlere zekat verilmez. Yolcu (ibnu's-sebil) kategorisi yolda kalmış kişileri kapsar. Bu araç Hanefi mezhebine göre %2.5 oranında hesaplama sunar.
Özet ve Pratik Kullanım
Nakit, altın, gümüş, ticari mal değerlerini ve borçlarınızı girin; hesapla butonuna basın. Araç nisap kontrolü yapar; altında kalanlara zekat farz olmaz. Sonuç %2,5 oranında zekat tutarını gösterir. Farklı mezhep ve içtihatlarda detaylar değişebilir; kesin fetva için Diyanet veya ilahiyat alimine danışın. Zekat farz olan bir ibadettir; şartları taşıyan Müslümanlar vermekle yükümlüdür. Nisap miktarı her yıl Diyanet tarafından altın gramı üzerinden ilan edilir. Bu araç Hanefi mezhebine göre hesaplama yapar.